Nemu Cerita Nusantara Miturut Catetan Bangsa Manca oleh Dwi Ony Raharjo

 

Nemu Cerita Nusantara Miturut Catetan Bangsa Manca

Oleh oleh Pameran Sejarah Arung Samudera Nusantara sawetara wektu kepungkur. Tembung Nusantara iku mujudake tembung kang asale seka basa Kawi utawa Jawa Kuna kang akeh antuk seserepan seka basa Sanksekerta. Ing basa Sansekerta, “nusa” tegese pulo, lan “antara” kang tegese luar utawa njaba. Tembung “nusantara” dhewe kasebut pisanan ing Kitab Negarakertagama kanggo gambarake wewujudan negara kang diugemi dening Kerajaan Majapahit, kang banjur spesifik nuduhake Kepuloan Indonesia.

Nah, kaya apa Nusantara iki miturut catetan bangsa manca lan kawit kapan nusantara dimangerteni dening bangsa manca? Ing Pameran Sejarah Arung Samudera Nusantara bisa tinemu warta babagan nusantara seka bangsa manca.

Pameran iki diadani dening Balai Pelestarian Cagar Budaya Yogyakarta (BPCB DIY). Kanti irah irahan Penunggang Gelombang mapan ana Gedung Cendrawasih Teras Malioboro 1, Jl. Margiluwih, Ngupasan Yogyakarta, kawit 14 Juni tumeka 21 Juni 2022. Pameran iki minangka mangayubagya Hari Purbakala kaping 109, ngiras pantes Kampanye Jalur Rempah Indonesia supaya antuk pengakuan dening UNESCO.

Ing tembok sisih kiwa kapacak gambar lan sejarah Nusantara miturut kitab kitab seka Negara Persia.  Sulaiman Al Tajir Al Sirafi utawa uga kawentar kanti sebutan Sulaiaman Sang Sudagar, taun 851 Masehi nulis pengalamane sasuwene lelana jagad. Minangka kapten prau, dheweke mesti pana klawan pulo pulo kang diliwati utawa kang ditekani. Ing kitab catetane yaiku kitab “Rihlah As Sirafiy” utawa Perjalanan As Sirafi, dheweke nulis babagan lelananing jagad ing India, Cina lan pulo pulo Zabaj (Nusantara).

Ing catetane mratelakake menawa Zabaj, rajane kasebut Maharaja, kang nguasani pulo pulo. Ana sawijining pulo kang dawane 800 farsakh (1 farsakh = 5,5 kilometer), kasebut Al-Rami (Tanah Panah) kang akeh tetuwuhan kayata kayu abang, lan kayu barus. Lemahe subur, ora ana gurun utawa reruntuhan. Para wargane anggone lelungan cukup mlaku utawa numpak jaran. Dene pulo iki dening para sejarawan dinuga mujudake Pulo Sumatra saiki. Maharaja asring buwang bata emas seka kraton. Bab iki jumbuh klawan panaliten Ptolemy, geografer Yunani ing abad pertengahan Masehi menawa ing peta geografi, pulo iki kasebut Semenanjung Emas. Malah ing epos India Kuno, nyebut pulo Sumatra kanti sebutan Suwarnadwipa utawa Pulo Emas.

Catetan pelaut Arab, Buzurg Ibn Shahriyar tahun 953 Masehi kanti irah irahan Ajayeb Al Hindi (Keajaiban India), nyebutake  anane invasi wong wong seka Wakwak ing pesisir wetan Afrika. Para sejarawan nduga menawa wong wong Wakwak iku mujudake wong Jawa seka Krajaan Medang.

Ing kitab iki uga nulis katerangane Ja’far bin Rasyid utawa Ibnu Lakis kang nyekseni dhewe babagan invasi iki. Ing taun 945 Masehi, ora tanggung tanggung. 1000 prau labuh ing Tanganyika lan Mozambik, nedya ngrangsek benteng ing Qanbaloh. Senadyan ora kasil ananging bisa dimangerteni ancas tujuane yaiku luru barang kang trep kanggo negara Wakwak  kayate gading, bathok penyu, kulit macan, lan uga golek tenaga budak.   

Katerangan ing dhuwur, jumbuh  klawan kahanan ing Tanah Jawa nalika semana kang makmur kertaraharja, yaiku nalika ana Kerajaan Medang lan Kahuripan jaman Airlangga. Kabukti seka anane Prasasti Waharu (931 Masehi) lan Prasasti Garaman (1053) kang inti surasane yaiku kahanan kerajaan kang gemah ripah lohjinawi sahengga butuhake tenaga akeh kanggo ngusung hasil bumi menyang pelabuhan. Tenaga kang dibutuhake mesti wae kang rosa kayata wong seka Jenggi (Zanziber), Pujut (Australia), lan Bondan (Papua). Arkeolog Naerssen nduga menawa tenaga tenaga iku dituku minangka budak utawa ditawan nalika kalah perang.

Catetan babagan Wakwak pranyata uga nate ditulis dening Ibn Khordabheh, salah siji punggawa Kekhalifahan Abbasiyah ing Kitab Al Masalik Wal Mamalik (Kitab Jalan dan Kerajaan) taun 870 Masehi. Ing kitab iku nggambarake kahanan masyarakat lan budaya pesisir Asia Selatan, Brahmaputra, Andaman, Malaysia lan Jawa (Wakwak=Medang). Malah ing catetane, mratelakake menawa Tiongkok iring wetan iku isih kalebu wewengkon Wakwak.

“Tiongkok timur adalah tanah Waqwaq yang sangat kaya akan emas sehingga penduduknya membuat ratntai untukn anjing mereka dan kalung untuk monyek mereka dari logam ini.”.

Ing jaman Walanda, catetan ing kitabe  Tom Pires, Suma Oriental (1512 Masehi) nyebutake menawa wong Jawa duweni akeh kirik buru kang unggul kanti kalung lan ali ali emas lan perak. Iki memper banget klawan kang ana ing catetane Ibn Khodabheh. Para sejarawan serujuk menawa Waqwaq iku mujudake tembung liya tumrape Sumatera, Jawa utawa Indonesia.  

Miturut seka catetan catetan sejarah kasebut, senadyan kanti sebutan Zabaj lan Wakwak, pranyata Nusantara wis kawentar minangka laladan kang subur makmur kang ngasilake rempah, lan emas. Invasi menyang Afrika kanti prau cacah 1000, uga negesake menawa Nusantara ing jaman kawuri mujudake negara maritim kang digdaya.